Xerneas to czworonożny Pokémon przypominający jelenia, z czterema parami poroża. Jego ubarwienie nieznacznie różni się w zależności od tego, czy znajduje się w Trybie Aktywnym, czy Neutralnym. Niezależnie od trybu, główna część jego ciała jest zawsze czarna, z niebieskim pasem biegnącym wzdłuż grzbietu i krótkim, puszystym ogonem. Od kolan każdej nogi zaczyna się ostrzowate wykończenie, które tworzy szpic pod każdym kopytem. Na piersi ma odwrócone oznaczenie w kształcie litery V, w tym samym kolorze co wykończenia na nogach. Jego głowa i szyja są niebieskie, a dwa duże kępki futra schodzą na pierś i zawijają się ku górze. Pierwsza para poroża przechodzi na głowę i zakrzywia się pod oczami. Oczy Xerneasa są czarne i mają źrenice w kształcie litery X. Na górze pyska znajduje się krótkie oznaczenie, a po bokach głowy, zamiast uszu, wyrastają zakrzywione ku górze rogi.

Xerneas ma symbolizować życie i odrodzenie. Posiada moc dzielenia się wiecznym życiem za pomocą swoich rogów, które lśnią siedmioma kolorami. Potrafi używać swojej życiowej energii do tworzenia ogromnych lasów i przywracania im życia. Może napełniać energią oraz witalnością zarówno ludzi, jak i Pokémony. Co istotne, dzięki swojej życiowej energii potrafi zmienić rzadkie Alpha Pokémony w potężniejszy stan zwany „Anomalous Alphas”. Według Mable, Xerneas może władać nieograniczoną ilością energii życiowej. Z tego powodu zakłada ona, że w obecności Mega Power Xerneas mógłby wywołać Rogue Mega Evolution. Wiadomo też, że Xerneasa przyciąga energia życiowa uwalniana lub wpływająca na ekosystem, na przykład Mega Power emitowana przez Ange.

Xerneas był darzony ogromnym szacunkiem przez dawnych mieszkańców Kalos ze względu na swoją rolę w obdarzaniu życiem. Według legend uratował ranne Pokémony podczas pradawnej wojny. Xerneas i Yveltal wspólnie odpowiadają za opiekę nad ziemią, utrzymując delikatną równowagę między życiem a śmiercią. Moc Xerneasa może być również używana do zasilania maszyn, takich jak ultimate weapon. Jego świetlista energia potrafi przekształcać Evolution Stones w Mega Stones, gdy zostanie skierowana przez ultimate weapon. Może także absorbować otaczającą go energię i wzmacniać się za pomocą tęczowych świateł. Według badań Mable, zdolność Xerneasa do oddziaływania na życie jest tak tajemnicza, że nawet nauka nie potrafi jej w pełni wyjaśnić.

Relacja między Xerneasem a Yveltalem może różnić się w zależności od kanonu. W mandze Pokémon Adventures przedstawiono ją jako antagonistyczną, natomiast w filmie Diancie and the Cocoon of Destruction jako współpracę. Jak pokazano w Diancie and the Cocoon of Destruction, jeśli Xerneas zużyje zbyt dużo energii życiowej, przemienia się w drzewo i zasypia na 1000 lat. Pokazano również, że potrafi uspokoić rozwścieczonego Yveltala. Xerneas ma moc przywracania do życia tych, którzy zostali spetryfikowani przez Yveltala, choć w The Legend of X, Y, and Z! z nieznanych powodów nie był w stanie odwrócić przypadku Aili. W mandze Pokémon Adventures oraz w Pokémon the Series pokazano, że Xerneas potrafi porozumiewać się z ludźmi za pomocą telepatii. W Sylveon Enchants pokazano, że samym dotykiem sprawia, iż rośliny zaczynają rosnąć. Ze względu na swoją zdolność obdarzania życiem bywa nazywany „Tym, który daje”. W Pokémon Adventures i Pokémon the Series określano go także jako „X”.

Xerneas jest jedynym znanym Pokémonem zdolnym do nauczenia się ruchu Geomancy. Przed IX generacją był również jedynym znanym Pokémonem, który mógł posiadać Ability Fairy Aura.